Soms heb je pijn op momenten waarop je die niet goed kunt verklaren. Je hebt misschien niet meer gedaan dan normaal, er lijkt geen nieuwe schade te zijn, en toch speelt de pijn op. Dat kan behoorlijk verwarrend zijn. In dit thema leer je dat pijn niet losstaat van de rest van je lichaam. Je lichaam heeft namelijk meerdere systemen die bedoeld zijn om je te beschermen. Die systemen kunnen elkaar beïnvloeden en soms ook samen zorgen voor meer pijn.

​

Als je beter begrijpt hoe deze systemen samenwerken, kun je pijn ook beter leren voorspellen. En als je pijn beter kunt voorspellen, geeft dat vaak meer grip en controle. Dat kan in het studentenleven heel helpend zijn, bijvoorbeeld als je wilt begrijpen waarom je pijn toeneemt in drukke weken, na te weinig slaap, bij veel reizen of na een stagedag met veel prikkels.

​

Pijn is niet het enige beschermingssysteem

Pijn is een belangrijk beschermingssysteem. Het waarschuwt je wanneer er gevaar dreigt of wanneer je lichaam rust nodig heeft om te herstellen. Met gevaar bedoelen we hier: risico op schade, overbelasting of iets dat je lichaam in gevaar kan brengen. Dat is nuttig. Maar pijn is niet het enige systeem dat je lichaam beschermt. Je hebt ook een stresssysteem en een immuunsysteem. Samen helpen deze drie systemen je om veilig te blijven, te herstellen en in brede zin gewoon te overleven. Deze systemen zijn slim en nuttig, maar ze kunnen ook overgevoelig of langdurig actief raken. En juist dan kunnen ze elkaar versterken.

​

Het pijnsysteem

Het pijnsysteem kennen we inmiddels al beter. Als je bijvoorbeeld te dicht bij iets heets komt, geven detectoren een signaal af. Dat signaal gaat via je zenuwstelsel naar je hersenen, waar pijn wordt verwerkt en gevoeld. Het doel daarvan is bescherming: je trekt je hand terug, of je lichaam geeft aan dat je rustiger aan moet doen zodat herstel mogelijk wordt.

​

Bij acute pijn werkt dat systeem meestal heel helpend. Maar wanneer pijn langer aanhoudt, wordt het ingewikkelder. Dan is het niet altijd alleen schade in het lichaam die bepaalt hoeveel pijn je voelt maar ook hoe je brein zich heeft gevormd naar alle pijnervaringen. Daarom spreken we bij chronische pijn ook van een losstaande ziekte van de oorspronkelijke schade. 

​

Het stresssysteem

Het tweede beschermingssysteem is het stresssysteem, hier weten we inmiddels ook al meer over. Stress is het alarmsysteem van je lichaam. Als je iets spannends of bedreigends meemaakt, maakt je lichaam stresshormonen aan. Daardoor word je alerter, spannen je spieren zich aan en maakt je lichaam zich klaar om in actie te komen. Op de korte termijn is dat heel handig. Denk bijvoorbeeld aan rennen, vechten of vluchten — alsof er ineens een leeuw achter je aan zit. Maar ook voor bijvoorbeeld spannende presentaties, tentamens of feedbacksessies kan korte en behapbare stress helpend zijn, het kan zorgen voor ultieme prestaties. 

​

Stress wordt vooral een probleem wanneer het systeem te lang actief blijft. Dan raakt je lichaam minder goed hersteld, kun je uitgeput raken en kan stress de pijn juist versterken of boosten. Waar stress op korte termijn dus kan helpen om te reageren, kan langdurige stress het pijnsysteem gevoeliger maken en ervoor zorgen dat je eerder of intenser pijn ervaart. Denk bijvoorbeeld aan weken met deadlines, tentamens, veel sociale afspraken, een bijbaan en weinig slaap achter elkaar. Dus ja: jij kunt denken “ik red het nog wel”, terwijl je lichaam intern allang in de categorie “dit is geen goed plan meer” zit.

​

Het immuunsysteem

Het derde beschermingssysteem is het immuunsysteem. Dit systeem beschermt je tegen dingen die niet in je lichaam thuishoren, zoals virussen of bacteriën. Als je lichaam iets detecteert dat gevaarlijk kan zijn, komt het immuunsysteem in actie.

​

Dat voel je vaak aan reacties zoals je ziek, zwak of misselijk voelen. Belangrijk daarbij is: dat ziek voelen is niet perse de ziekte zelf, maar een reactie van het lichaam en het brein op wat er in je lichaam gebeurt. Het is dus een gefrabriceerd gevoel door je lichaam, passend bij de dreiging. Je lichaam geeft dan eigenlijk aan: doe rustiger aan, zodat ik mijn werk kan doen. Net als pijn en stress probeert ook het immuunsysteem je dus te beschermen.

Wat deze drie systemen gemeen hebben

​

De drie beschermingssystemen hebben veel met elkaar gemeen. Ze zijn er allemaal om je lichaam veilig te houden. Ze werken het best wanneer ze kort actief zijn. Korte pijn, korte stress of even ziek zijn kan functioneel zijn. Maar wanneer een systeem te lang aanstaat, kunnen er problemen ontstaan.

​

Een ander belangrijk punt is dat deze systemen niet alleen reageren op echte dreiging, maar ook op mogelijke dreiging. Je lichaam kan dus al reageren op iets wat nog moet gebeuren, of op iets waarvan je brein denkt dat het gevaarlijk is.

​

Ook mogelijke dreiging kan een reactie oproepen

Je kent het misschien wel dat je al spanning voelt vóór een presentatie, alleen al bij de gedachte dat je moet presenteren. Of dat je pijn voelt bij de gedachte aan een beweging waarvan je verwacht dat die pijn gaat doen. Ook het immuunsysteem kan reageren op verwachting of onrust, als je denkt dat je ziek gaat worden of iets verkeerds gegeten hebt kun je je bijna direct ook slecht gaan voelen. Je lichaam kan zich dus alvast gaan gedragen alsof er gevaar is, nog voordat dat er echt is.

​

Dat zie je bijvoorbeeld ook bij een nocebo-effect: iemand kan zich misselijk, beroerd of grieperig gaan voelen na het nemen van een placebo. Dit is dan dus niet door de ingrediënten, want in een placebo zit geen werkbare stof, maar het lichaam reageert op het nemen van een medicijn (want dat is wat je denkt) en anticipeert op de verwachting dat van de mogelijke bijwerkingen. Met andere woorden; bijwerkingen van een medicijn kunnen ook door het brein gemaakt worden. 

​

Deze mogelijke dreiging is ook relevant voor studenten, denk bijvoorbeeld aan een tentamenweek waarin je al dagen van tevoren spanning voelt, slechter slaapt en merkt dat je lichaam gevoeliger reageert. Of aan een stagedag waarvan je vooraf al denkt: dit wordt te veel. Ook dan kan je systeem al eerder op scherp gaan staan. Dat is belangrijk om te begrijpen, omdat pijn daardoor soms niet alleen ontstaat door wat er op dat moment in je lichaam gebeurt, maar ook door wat je systeem verwacht of voorspelt.

​

De systemen werken samen

En met dit punt komen we tot het belangrijkste inzicht van dit thema. Dat is het inzicht dat de drie beschermsystemen met elkaar samenwerken en elkaar dus ook beinvloeden. Het ene systeem kan het andere activeren. Je hebt het vast wel meegemaakt. Pijn is stressvol. Maar stress kan ook pijn oproepen. Maar zo kan ziek zijn of een actief immuunsysteem ervoor zorgen dat pijn sneller opspeelt of dat je pijn intenser voelt. En andersom kan veel pijn je ook uitgeput, gespannen of beroerd laten voelen. Ook tussen het immuunsysteem en het stresssysteem zit een sterke samenwerking. Zo kunnen veel stressgedachten opspelen wanneer je ziek bent, of kan je immuunsysteem actief worden door teveel stress. 

Nou goed, je snapt het wel. Ze zijn allemaal met elkaar verbonden en dit betekent dus dat pijn soms niet alleen iets zegt over schade of belasting, maar ook over stress of over wat er in je immuunsysteem gebeurt.

​

Waarom dit helpt om pijn beter te begrijpen

Voor velen is dit een van de meest belangrijke inzichten, iets dat zoveel controle en grip geeft over iets dat normaal zo ongrijpbaar voelt. Want als je weet dat deze systemen elkaar beïnvloeden, kun je breder leren kijken naar pijn. Dan hoef je niet meteen te denken dat je lichaam verder kapotgaat wanneer je pijn voelt. Soms kan pijn ook een signaal zijn dat je stresssysteem overbelast is, of dat je lichaam ergens tegenaan het vechten is, zoals bij een ziekte of beginnende weerstandsdaling.

​

Thomas, de oprichter van Pain-Changer, merkt bijvoorbeeld vaak eerst aan de pijn in zijn knieën dat hij ziek begint te worden — nog voordat hij het ergens anders voelt of zich bewust realiseert dat zijn weerstand zakt. Zijn lijf heeft het eerder door dan zijn hoofd, het pijnsignaal is het eerst dat door mijn bewustzijn prikt. 

​

Dat geeft niet alleen meer begrip, maar biedt ook kansen om op andere manieren aan de pijn te werken. Want als je weet dat pijn soms samenhangt met stress of met ziek worden, heb je meer knoppen om aan te draaien. Stress kun je tot zekere hoogte goed managen, en ook je immuunsysteem kun je ondersteunen door gezonde keuzes te maken. 

​

Wat je uit dit thema mag meenemen

Je lichaam heeft drie belangrijke beschermingssystemen: het pijnsysteem, het stresssysteem en het immuunsysteem. Deze systemen zijn bedoeld om je te beschermen en werken het best wanneer ze kort actief zijn. Ze kunnen reageren op echte dreiging, maar ook op mogelijke dreiging. Daarnaast kunnen ze elkaar beïnvloeden en activeren. Daardoor kan pijn soms ook samenhangen met stress of met wat er in je immuunsysteem gebeurt. Als je dat leert herkennen, krijg je meer inzicht in je pijn en meer mogelijkheden om ermee om te gaan.

​

Dat betekent ook dat je via deze systemen indirect invloed kunt uitoefenen op pijn. Stress kun je tot op zekere hoogte leren managen, bijvoorbeeld met ademhaling, ontspanning, mindfulness, wandelen, natuur, structuur of passende hulp. Ook je immuunsysteem kun je ondersteunen door goed voor jezelf te zorgen, zoals voldoende rust, slaap, voeding en herstelmomenten. Juist voor studenten is dat belangrijk, omdat drukte, weinig herstel en veel prikkels vaak onbewust invloed hebben op hoe gevoelig je systeem reageert. En laten we eerlijk zijn: het gemiddelde studentenleven is niet bepaald een wellnessprogramma voor je zenuwstelsel. Korte nachten, eindeloos scrollen, eten wanneer het uitkomt, goedkope troep als lunch, pils wanneer het maar kan, blijven doorgaan omdat je je kamer moet betalen of omdat je niet diegene wilt zijn die weer moet afhaken — het is allemaal menselijk en herkenbaar, maar je systeem krijgt daar uiteindelijk wel de rekening van. Misschien herken je je hierin, misschien niet, maakt niet uit, de boodschap is dat we de pijn indirect kunnen managen door nog beter voor ons lichaam te zorgen. Er is maar 1 Bryan Johnson, dus volgens mij hebben we hier allemaal nog wel iets in te winnen.